O GABINETE SOCIOECONÓMICO CONFEDERAL ELABORA UN INFORME SOBRE AS HORAS COMPLEMENTARIAS
Este xoves pasado, 6 de novembro, remi-tiuse a todos os sindicatos da nosa Confederación o informe elaborado por Lorién Cirera Sancho en nome do Gabinete Socioeconómico Confederal titulado “A Realidade das horas complementarias no mercado de traballo español. Efectos e incidencia”. Celebro especialmente este informe por varios motivos, principalmente porque sei do que se fala, no sentido de que como traballador precario, a base de contratos parciais e temporais, padezo e percibo o xeito de utilizar este abuso legal por distintas empresas. En segundo lugar porque agroma unha cuestión sindical tratada confederadamente, aínda que unidirecionalmente polo Gabinete Socioeconómico, neste tempo de alienación á limpeza e orde da estrutura e órganos confederais.
Faise necesario, ao meu entender, que un sindicato de clase, en contra das corporacións sindicais, véxase recoñecido a se mesmo, e que ininterrompidamente renove esta identificación coa cuestión sindical se pretende intervir na realidade mediante a loita obreira asemblearia. Outra cousa é que o fagamos con acerto, estratexia e táctica que vinculamos á saúde das decisións colectivas. Saúde e acerto!, desexamos sempre ás nosas delegacións sindicais. O acerto deste informe, elaborado por Lorién, terá que pasar irremediablemente polo seu recoñecemento na acción sindical, dende a dos centros de traballo á confederal.
O Informe propón unhas posibles liñas de traballo da acción sindical. Nese sentido, -di o informe- a regulación e limitación das horas complementarias ten que despregarse no concreto da negociación colectiva, de acordo con as capacidades sindicais e coa relación de forzas existente en cada momento. Nese sentido, localizamos unha serie de elementos que poden ser útiles para centrar o traballo neste ámbito, logrando avances e conquistas parciais en cada centro, en cada negociación e en cada conflito:
• Concienciación respecto ao problema das horas complementarias e o seu funcionamento. É necesario explicar como funcionan as horas complementarias para evitar os abusos máis flagrantes neste campo, que moitas veces prodúcense polo descoñecemento dos traballadores e traballadoras da lexislación laboral e os seus propios dereitos.
• Limitación do máximo de horas complementarias pactadas e voluntarias que é posible realizar. A negociación colectiva pode manter no mínimo o límite de horas complementarias (30 %) e de horas voluntarias (15 %), ou reducilo máis aínda, chegando mesmo a prohibilas no convenio.
• Aumento do tempo de preaviso para a realización de horas complementarias pactadas.
• Simplificación da desistencia do pacto de horas complementarias, eliminando o tempo mínimo para poder desistir e os supostos para poder facelo. Para aumentar a liberdade do traballador ou traballadora e limitar a súa suxeición ao pacto de horas complementarias, é necesario eliminar o tempo mínimo para poder renunciar ao mesmo (que no E.T. establécese nun ano tras a celebración do pacto, e con 15 días preaviso), así como acabar coa delimitación de circunstancias polas que é posible esa desistencia.
• Fixación de franxas horarias para a realización das horas complementarias. A delimitación das franxas horarias nas que é posible realizar as horas complementarias facilita a conciliación. Tamén é posible establecer que estas horas deban realizarse sempre de forma previa ou a continuación da xornada ordinaria.
• Consolidación de horas complementarias. Este punto é fundamental. É posible fixar por convenio a consolidación dunha parte das horas complementarias realizadas no período anterior, incrementando así a xornada ordinaria do contrato parcial. Canto maior sexa a porcentaxe de horas a consolidar, e menor sexa o período de referencia para actualizar o contrato, menor será a inestabilidade que supoñen as horas complementarias.
Lembro que, non fai moito tempo, era habitual ler ponencias sobre posibles liñas de traballo de acción sindical na preparación de plenos territoriais, conferencias sindicais ou incluso congresos, coa finalidade de concretar e definir a acción sindical e acordala federativamente. E lembro un tempo en que os distintos SP e comités as xestionaban.
Coa publicación deste informe, sen desbotar outros enfoques, así como a edición da anterior guía “Horas Complementarias. Que son e como me afectan”, elaborada polo Gabinete Socioeconómico Confederal que comentamos, e tamén celebramos, na edición do 20 de xaneiro deste semanario, máis a percepción da realidade en cada sindicato, temos as ferramentas para renovar a identificación coa cuestión sindical, polo menos nun tema tan recorrente como a precariedade.
Estou totalmente de acordo con Lorién en que existe moito descoñecemento sobre o funcionamento das horas complementarias. Para reverter este descoñecemento temos a guía “Horas Complementarias. Que son e como me afectan”, que en apenas unhas páxinas aborda clara e concisamente a lexislación sobre a persistencia na legalidade laboral actual desta variante do Traballo a Destajo, coñecido comunmente como Aumento de Xornada e lexislativamente como Horas Complementarias. A guía aborda cuestións principais como a confusión, inducida polas direccións empresariais, coas horas extras, situando estas horas complementarias no exclusivo marco dos contratos a tempo parcial, onde precisamente as extras están prohibidas. A lexislación sobre estas horas complementarias é importante coñecela para que, sobre todo, aí onde teñamos representación, facela cumprir porque como tantas outras cuestións e como esbozabamos naquel número 57 de La Campana do 20 de xaneiro, as empresas incumpren flagrantemente a lexislación, xa de por si abusiva.
Outro aspecto destacable, difícil de evitar en calquera análise, e contemplado no Informe, é o de que as horas complementarias, e os abusos derivados, implántanse á clase obreira máis precarizada. O Informe alerta sobre a necesidade de enmarcar ás horas complementarias na realidade, máis ampla, do traballo a tempo parcial. O 14,3 % da poboación asalariada, 2.645.500 persoas, traballaron a tempo parcial en 2024.
Unha parte do Informe basease en diversas estadísticas realizadas sobre datos declarados, o que exclúe as diversas ilegalidades do empresariado. Soamente a Enquisa de Poboación Activa, EPA, facilita datos que inclúen, timidamente, estas violacións tan normalizadas como impunes, polo que os números e porcentaxes só poden dar unha idea parcial da realidade que ten que ser mellorada coa percepción e experiencia sindical.
Algúns dos argumentos do Informe son fáciles de defender co sentido común, como a vinculación dos contratos a tempo parcial coa pobreza. No Estado español, durante a crise que estala en 2008, o 27 % dos traballadores e traballadoras ocupados a tempo parcial chegaron a estar baixo o limiar da pobreza, fronte ao 16 % da UE. Esa porcentaxe descendeu, pero segue en niveis elevados alcanzando o 19 %, fronte ao 9 % de persoas traballadoras a tempo completo que están baixo o limiar da pobreza no Estado español, e o 13 % de traballadores a xornada parcial baixo o limiar da pobreza na UE. Estes datos de Eurostat son corroborados por outras estatísticas, como a Enquisa Europea de Condicións de Traballo, cuxos últimos datos, correspondentes a 2021, mostran que, entre a poboación ocupada a tempo parcial, un 19,5 % tiñan dificultades ou moitas dificultades para chegar a fin de mes, fronte ao 8,3 % dos traballadores e traballadoras a xornada completa. Outro aspecto é que o emprego parcial, destaca pola súa feminización. En 2024, o 75 % das persoas asalariadas a tempo parcial eran mulleres, porcentaxe que se dispara ao 93 % entre aquelas persoas a xornada parcial que o facían por responsabilidades familiares e de coidados.
O Informe inclúe unha relación de sectores concretos con elevadas porcentaxes de parcialidade. Entre eles, destacan especialmente as empregadas domésticas, cun 58 % de parcialidade. Nesta rama, extremadamente feminizada, cun gran número de traballadoras migrantes e na que o emprego parcial é a norma, traballaron en 2024 preto de 340.000 persoas. Así mesmo, a parcialidade ten unha gran incidencia nas Actividades artísticas, recreativas e de entretemento (34 %), a Hostalería (26 %), as Actividades administrativas (26 %), e os Outros servizos (24 %). Por último, é necesario subliñar tamén ao sector do Comercio, que cun 17,5 % de parcialidade entre as persoas asalariadas, é o que ocupa a un maior número de persoas nesta modalidade de xornada (429.000 persoas en 2024).
Sen deixar de ter en conta que desde 2013 ata 2024, cando se introduciu unha nova lexislación que ampliou o alcance das horas complementarias, rexistrándose un aumento do 256 %, con todo, o informe, conclúe que a incidencia das horas complementarias é menor do que cabería esperar. Isto explícao porque as empresas dispoñen doutros mecanismos de flexibilidade aos que tamén recorren, como a distribución irregular da xornada, que sumada ás propias horas complementarias, á parcialidade, á temporalidade e á desorganización sindical, entre outros motivos, fan do Traballo a Destajo unha realidade cada vez máis estendida, e á que un sindicato está obrigado a enfrontarse se quere que sexa recoñecido como tal.